Chapter-2 - પ્રકરણ ૨ — નગરવધૂ

 

પ્રકરણ ૨ — નગરવધૂ

પાટલિપુત્રની રાતો દિવસ કરતાં જુદી હતી.

દિવસના અજવાળામાં આ નગર સામ્રાજ્યની શક્તિનું પ્રતીક લાગતું. રાજમાર્ગો પર સૈનિકોની અવરજવર, બજારોમાં વેપારીઓની બોલબાલા, વિદ્વાનોની ચર્ચાઓ, મંદિરોમાં પ્રાર્થનાઓ અને રાજમહેલમાં સત્તાના નિર્ણયો—બધું જાણે એક વ્યવસ્થિત લયમાં ચાલતું હતું.

પરંતુ સૂર્યાસ્ત પછી આ જ નગરની બીજી દુનિયા જાગતી.

ક્યાંક મહેફિલો જામતી, ક્યાંક વીણાના તાર રણકતા, ક્યાંક નૃત્યના ઘૂંઘરુ રાતની શાંતિને તોડતા. સુગંધિત દીવાઓના અજવાળામાં ચહેરાઓ વધુ સુંદર લાગતા અને સ્મિતોની પાછળ છુપાયેલાં રહસ્યો વધુ ગાઢ બનતાં.

એ દુનિયાના કેન્દ્રમાં એક નામ હતું—બિંદુમતી.

પાટલિપુત્રની નગરવધૂ.

નગરવધૂ એટલે માત્ર નગરની સુંદર સ્ત્રી નહીં. એ નગરના વૈભવનો એક ભાગ હતી, કલાની ઉપાસિકા હતી, સંગીત અને નૃત્યની જાણકાર હતી, સંવાદમાં કુશળ હતી. રાજદરબારના અનેક લોકો એની બુદ્ધિ અને વાક્છટાથી પ્રભાવિત થતા. એની મહેફિલમાં આવવું ઘણા ધનિકો માટે પ્રતિષ્ઠાનો વિષય હતો.

એના નિવાસસ્થાનના પ્રવેશદ્વાર પર હંમેશાં કોઈ ને કોઈ વાહન ઊભું રહેતું. ઘોડાઓના ટાપ સંભળાતા. સેવકો મહેમાનોને આવકારતા. અંદરના આંગણામાં ચંપો અને મોગરો ખીલતા. સાંજ પડતાં દીવાઓ પ્રગટાવવામાં આવતા અને સુગંધિત ધૂપનો ધુમાડો હવામાં ફેલાતો.

બહારથી જોનારને એ ઘર સુખનું સરનામું લાગતું.

પરંતુ દરેક વૈભવી ઘરમાં સુખ વસતું હોય એવું નથી.

અને દરેક એકાંત ગરીબીમાંથી જન્મતું હોય એવું પણ નથી.

બિંદુમતીના જીવનમાં આ બંને સત્ય એકસાથે જીવતાં હતાં.

એ રાત્રે બિંદુમતી પોતાના નિવાસસ્થાનના અંદરના ખંડમાં બેઠી હતી.

બારીની બહાર વરસાદ હજી વરસતો હતો. ગંગા તરફથી આવતો પવન ભીના માટીની સુગંધ લઈને આવતો હતો. ખંડમાં એક પિત્તળનો દીવો બળતો હતો. એની જ્યોત ક્યારેક સ્થિર રહેતી, તો ક્યારેક પવનના ઝોકાથી કંપી ઊઠતી.

બિંદુમતીના હાથમાં એક નાનકડી કાંસાની પેટી હતી.

એણે પેટી ખોલી.

અંદર એક જૂનો તાંબાનો સિક્કો પડ્યો હતો. સિક્કાની કિનારીઓ ઘસાઈ ગઈ હતી. એની સપાટી પરનું ચિહ્ન પણ લગભગ ભૂંસાઈ ગયું હતું. કોઈ ધનિક માટે એનું કોઈ મૂલ્ય ન હોત. કદાચ કોઈ વેપારી એને હાથમાં લઈને બીજી જ ક્ષણે ફેંકી દેત.

પરંતુ બિંદુમતી માટે એ સિક્કો અમૂલ્ય હતો.

એણે સિક્કાને હથેળીમાં લીધો અને લાંબા સમય સુધી જોતી રહી.

પછી ધીમેથી બોલી:

“ગુરુદેવ, આજે ફરી તમારી વાત યાદ આવી.”

એના શબ્દો ખંડની દીવાલો સાથે અથડાઈને પાછા આવ્યા. જવાબમાં માત્ર વરસાદનો અવાજ હતો.

બિંદુમતીને એ અવાજમાં જાણે કોઈ જૂનો દિવસ સંભળાયો.

એ દિવસ, જ્યારે એની પાસે વૈભવ નહોતું.

એ દિવસ, જ્યારે એને પોતાના જીવનનો માર્ગ પસંદ કરવાનો અધિકાર પણ પૂરતો મળ્યો નહોતો.

અને એ દિવસ, જ્યારે એક વૃદ્ધ માણસે એને જીવનનું એવું સૂત્ર આપ્યું હતું, જેનો અર્થ સમજવામાં એને આખી જિંદગી લાગી રહી હતી.

બિંદુમતીનો જન્મ પાટલિપુત્રમાં થયો હતો કે કોઈ દૂરના ગામમાં, એ વાત હવે બહુ ઓછા લોકોને યાદ હતી. એની માતા વિશેની સ્મૃતિઓ પણ ધૂંધળી હતી. બાળપણના કેટલાક દૃશ્યો એને ક્યારેક સ્વપ્નમાં દેખાતાં—માટીનું ઘર, વરસાદમાં ટપકતી છત, કોઈ સ્ત્રીના હાથનો સ્પર્શ અને રાત્રે ભૂખને ભૂલવા માટે ગવાતું ધીમું ગીત.

પછી એક દિવસ એ બધું પાછળ રહી ગયું.

જીવન એને એવી દિશામાં લઈ ગયું, જ્યાં સુંદરતા એક ઓળખ બની ગઈ અને ઓળખ ધીમે ધીમે વ્યવસાયમાં ફેરવાઈ ગઈ.

પ્રારંભમાં એને ઘણું સમજાતું નહોતું.

લોકો એની પ્રશંસા કરતા ત્યારે એને આનંદ થતો. કોઈ એની અવગણના કરતું ત્યારે દુઃખ થતું. કોઈ ધનિક મહેમાન વધુ ભેટ આપતો ત્યારે એને લાગતું કે કદાચ એ બીજાઓ કરતાં વધુ સારો માણસ છે. કોઈ ગરીબ મહેમાનને સેવકો ઓછું મહત્ત્વ આપતા ત્યારે એને પણ એ ભેદ સ્વાભાવિક લાગતો.

એને લાગતું કે દુનિયા આવી જ છે.

જેની પાસે વધુ ધન, એને વધુ માન.

જેની પાસે સત્તા, એની વાત સાચી.

જેની પાસે સૌંદર્ય, એની માંગ.

અને જેની પાસે આમાંથી કશું જ નથી, એની વાત સાંભળવા કોને સમય છે?

પરંતુ એક દિવસ એની મુલાકાત એવા માણસ સાથે થઈ, જેણે દુનિયાને જોવાની એની રીત બદલી નાખી.

એ માણસ ન રાજા હતો, ન ધનિક વેપારી, ન કોઈ પ્રસિદ્ધ ઋષિ.

એ એક વૃદ્ધ શિક્ષક હતો.

એનું નામ લોકો બહુ ઓછું જાણતા હતા. નગરની બહાર, એક જૂના વૃક્ષની નીચે એ રહેતો. થોડાં પુસ્તકો, પાણીનો માટલો અને એક આસન—એટલી જ એની સંપત્તિ હતી.

પરંતુ એની આંખોમાં એવી શાંતિ હતી, જે બિંદુમતીએ વૈભવશાળી મહેલોમાં પણ જોઈ નહોતી.

એ વૃદ્ધને મળવા જવાનું કારણ પણ વિચિત્ર હતું.

એક વખત બિંદુમતીની મહેફિલમાં આવેલા એક ધનિક વેપારીએ દારૂના નશામાં એનું અપમાન કર્યું હતું. એણે એને પોતાની સંપત્તિથી ખરીદી શકાય તેવી વસ્તુ ગણાવી હતી. બિંદુમતી બહારથી હસી હતી, પરંતુ અંદરથી તૂટી ગઈ હતી.

એ રાત્રે પહેલી વાર એને પોતાને જ પ્રશ્ન કર્યો હતો:

શું હું ખરેખર એટલી જ છું, જેટલી કિંમત લોકો મારી ચૂકવે છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ એને કોઈ મહેફિલમાં મળ્યો નહીં.

એટલે એ વૃદ્ધ શિક્ષક પાસે ગઈ.

વૃદ્ધે એની વાત શાંતિથી સાંભળી. પછી પૂછ્યું:

“તું શું શોધવા આવી છે, પુત્રી?”

“મારે જાણવું છે કે હું કોણ છું.”

વૃદ્ધ હળવેથી હસ્યા.

“લોકો તને શું કહે છે?”

“નગરવધૂ.”

“અને તું પોતાને શું કહે છે?”

બિંદુમતી થોડી ક્ષણ મૌન રહી.

“મને ખબર નથી.”

વૃદ્ધે કહ્યું, “તો તું સાચી જગ્યાએ આવી છે. જે માણસને પોતાની ઓળખ વિશે પ્રશ્ન ઊઠે છે, તેની અંદર શોધની શરૂઆત થઈ ચૂકી હોય છે.”

બિંદુમતીની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં.

“પણ હું શું કરું? લોકોની નજરમાં હું જે છું, એ જ છું. હું એ નજર બદલી શકતી નથી.”

વૃદ્ધે જવાબ આપ્યો:

“દરેક માણસની નજર બદલવાનો પ્રયત્ન કરીશ તો આખી જિંદગી બીજાઓની આંખોમાં જીવતી રહીશ. પહેલાં પોતાની આંખોમાં જોવાનું શીખ.”

“પણ હું કેવી રીતે?”

વૃદ્ધે પોતાની બાજુમાં પડેલો એક નાનો સિક્કો ઉપાડ્યો. એ જ પ્રકારનો ઘસાઈ ગયેલો તાંબાનો સિક્કો.

“આ સિક્કાનું મૂલ્ય કેટલું છે?”

“ખૂબ ઓછું,” બિંદુમતીએ કહ્યું.

“જો કોઈ રાજા એને પોતાના ખજાનામાં રાખે, તો?”

“ત્યારે પણ એ તાંબાનો સિક્કો જ રહેશે.”

“અને જો કોઈ ગરીબને એના બદલામાં ભોજન મળે?”

બિંદુમતી વિચારમાં પડી ગઈ.

વૃદ્ધે સિક્કો એની હથેળીમાં મૂક્યો.

“વસ્તુનું મૂલ્ય અને તેનો ઉપયોગ જુદી બાબતો છે. માણસને પણ લોકો પોતાની જરૂરિયાત, ઇચ્છા અને પૂર્વગ્રહ પ્રમાણે જુએ છે. પરંતુ એથી માણસનું સમગ્ર અસ્તિત્વ નક્કી થતું નથી.”

બિંદુમતી સિક્કા તરફ જોતી રહી.

વૃદ્ધે આગળ કહ્યું:

“તારો વ્યવસાય તારી જીવનશૈલી હોઈ શકે છે. પરંતુ તારી અંદરની પ્રામાણિકતા તારા વ્યવસાય કરતાં મોટી હોઈ શકે છે. પ્રશ્ન એ નથી કે તું કયા માર્ગ પર છે. પ્રશ્ન એ છે કે એ માર્ગ પર ચાલતાં તું પોતાની અંદર કેટલું સત્ય જાળવી શકે છે.”

“શું મારા જેવા માણસ માટે પણ મુક્તિ શક્ય છે?”

વૃદ્ધની આંખોમાં ગંભીરતા આવી.

“મુક્તિ કોઈ એક વર્ગની મિલકત નથી, પુત્રી. જો એ માત્ર સંન્યાસીઓ માટે જ હોય, તો સંસારનો મોટાભાગનો માણસ તો જન્મથી જ એમાંથી બહાર થઈ જાય.”

એ શબ્દો બિંદુમતીના હૃદયમાં ઊતરી ગયા.

પરંતુ વૃદ્ધે હજી એક વાત કહી નહોતી.

એ વાત, જે આગળ જતાં બિંદુમતીના સમગ્ર જીવનનો આધાર બનવાની હતી.

બિંદુમતીએ દીવા પાસે રાખેલી નાની થાળીમાંથી પાણીનો ઘૂંટડો લીધો.

બહાર વરસાદનો અવાજ થોડો ધીમો પડ્યો હતો.

એણે તાંબાનો સિક્કો ફરી પેટીમાં મૂક્યો. પછી પેટી બંધ કરીને બાજુમાં રાખી.

આજે ગંગાના કિનારે અશોકે એની આંખોમાં જે પ્રશ્ન જોયો હતો, એ જ પ્રશ્ન વર્ષો પહેલાં એ વૃદ્ધે એની અંદર જગાડ્યો હતો.

હું કોણ છું?

પરંતુ હવે એ પ્રશ્ન પહેલાં જેટલો પીડાદાયક નહોતો.

એને પોતાના જીવન વિશે બધું જ સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું એવું નહોતું. જીવન ક્યારેય એટલું સરળ હોતું નથી. કેટલીક યાદો હજી પણ એને દુઃખ આપતી હતી. કેટલાક ચહેરા હજી પણ એની અંદર અજાણી લાગણી જગાડતા હતા. ક્યારેક એને પણ ઇચ્છા થતી કે કોઈ એને કોઈ અપેક્ષા વિના, કોઈ કિંમત ચૂકવ્યા વિના, માત્ર એક માણસ તરીકે જુએ.

પરંતુ હવે એ પોતાની ઓળખ માટે બીજાઓની મંજૂરીની રાહ જોતી નહોતી.

એણે પોતાની જાતને એક નિયમ આપ્યો હતો.

અને એ નિયમ જાળવવો સહેલો નહોતો.

કારણ કે માણસને બીજા પ્રત્યે સમભાવ રાખવો હોય, તો પહેલાં પોતાની અંદર છુપાયેલા ભેદભાવને ઓળખવો પડે.

એણે કેટલીય વાર પોતાના મનને કોઈ ધનિક મહેમાન તરફ વધુ આકર્ષાતું જોયું હતું. કોઈ સુંદર યુવાનને જોઈને એને પ્રસન્નતા થઈ હતી. કોઈ વૃદ્ધ કે રોગગ્રસ્ત માણસ પ્રત્યે ક્ષણભર અણગમો પણ અનુભવ્યો હતો.

એ વખતે એને પોતાના ગુરુના શબ્દો યાદ આવતા.

સમભાવ એટલે મનમાં ક્યારેય ભેદભાવનો વિચાર જ ન આવે એવું નહીં.

સમભાવ એટલે ભેદભાવનો વિચાર આવે ત્યારે પણ એને પોતાના વર્તનનો માલિક ન બનવા દેવો.

એને આ સમજણ સુધી પહોંચવામાં વર્ષો લાગ્યાં હતાં.

અને આજે, જ્યારે સમ્રાટે એની શક્તિ વિશે પૂછ્યું હતું, ત્યારે એને પોતાની અંદર કોઈ ચમત્કારનો ગર્વ અનુભવાયો નહોતો.

એને માત્ર પોતાના ગુરુની યાદ આવી હતી.

“દેવી?”

બારણાની બહારથી એક પરિચારિકાનો અવાજ આવ્યો.

બિંદુમતી વિચારમાંથી બહાર આવી.

“આવ.”

પરિચારિકા અંદર આવીને નમન કરીને ઊભી રહી.

“દેવી, બહાર એક મહેમાન આવ્યા છે. તેઓ કહે છે કે આપને મળવું જરૂરી છે.”

“કોણ છે?”

“મહાજન વિક્રમસેનના માણસ છે. કહે છે કે મહાજન પોતે આવવાના હતા, પરંતુ વરસાદને કારણે આવી શક્યા નથી.”

બિંદુમતીના ચહેરા પર કોઈ ફેરફાર ન થયો.

“તેમને આવતી કાલે આવવાનું કહેજે.”

“દેવી, તેઓ કહે છે કે આજે જ મળવું જરૂરી છે.”

“તો તેમને કહે કે આજે હું કોઈને મળી શકીશ નહીં.”

પરિચારિકા થોડી મૂંઝાઈ.

“પણ દેવી, તેઓ ઘણું ધન લઈને આવ્યા છે. અને મહાજન નારાજ થશે તો...”

બિંદુમતીએ એની વાત અધૂરી રહેવા દીધી નહીં.

“મહાજન નારાજ થાય એ તેમનો અધિકાર છે. આજે હું તેમને મળી શકું તેમ નથી, એ મારો નિર્ણય છે.”

પરિચારિકા ચૂપ રહી.

“જઈને કહી દે.”

પરિચારિકા જતી રહી.

બિંદુમતીએ બારી બહાર જોયું. એના ચહેરા પર થાક હતો, પરંતુ એ થાકમાં એક વિચિત્ર શાંતિ હતી.

પોતાની પસંદગીની કિંમત ક્યારેક ધનથી ચૂકવવી પડતી હતી, ક્યારેક સંબંધોથી અને ક્યારેક એકલતાથી.

પરંતુ જો દરેક નિર્ણય માત્ર બીજા માણસની પ્રસન્નતા માટે લેવામાં આવે, તો પોતાની અંદર બચશે શું?

એણે દીવાની જ્યોત થોડી ઊંચી કરી.

એ જ સમયે એને બહારથી ઘોડાના ટાપનો અવાજ સંભળાયો.

કોઈ બીજો મહેમાન આવ્યો હશે.

જીવન પોતાની ગતિએ ચાલતું રહ્યું.

અને બિંદુમતી પોતાની જગ્યાએ સ્થિર રહી.

રાત વધુ ઘેરી બની.

બિંદુમતી સૂવા માટે પોતાના શયનખંડમાં ગઈ, પરંતુ ઊંઘ આવતી નહોતી. આંખો બંધ કરતી ત્યારે ગંગાનું દૃશ્ય દેખાતું. પાણીનો પ્રચંડ પ્રવાહ, અશોકનો આશ્ચર્યથી ભરેલો ચહેરો અને અમાત્યોની અવિશ્વાસભરી નજર.

એણે ખરેખર શું કહ્યું હતું?

શું એણે પોતાની શક્તિ વિશે કોઈ દાવો કર્યો હતો?

ના.

એણે તો માત્ર પોતાના સત્ય વિશે કહ્યું હતું.

પરંતુ અશોકને એ વાત કેવી રીતે સમજાવવી?

કોઈ માણસને વર્ષો સુધી પોતાને ઓળખતાં લાગે છે. કોઈને આખી જિંદગી વીતી જાય છે, છતાં પોતાની અંદર શું છે એની ખબર પડતી નથી. અને ક્યારેક એક જ ક્ષણમાં કોઈ બીજો માણસ એવો પ્રશ્ન પૂછી બેસે છે કે જીવનભરની માન્યતાઓ ડગમગી જાય.

બિંદુમતી જાણતી હતી કે આવતી કાલે એને માત્ર સમ્રાટને જવાબ આપવાનો નહોતો.

એણે પોતાના જીવનની એવી વાતો ખોલવી પડશે, જે અત્યાર સુધી એણે કોઈની સામે કહી નહોતી.

કદાચ એ વાતો સાંભળીને અશોક એને વધુ માન આપશે.

કદાચ એ એને પાગલ ગણશે.

કદાચ આખી ઘટના પર હસી કાઢશે.

પરંતુ એ હવે એ પરિણામ વિશે વિચારવા ઇચ્છતી નહોતી.

એણે ધીમેથી આંખો બંધ કરી.

ગુરુનો અવાજ ફરી સંભળાયો:

“પુત્રી, તું દુનિયાને જીતી લે એ જરૂરી નથી. પરંતુ દુનિયાને જીતવા જતાં તું પોતાની જાતને હારી ન જાય, એ જરૂર જો.”

બિંદુમતીના હોઠ પર હળવું સ્મિત આવ્યું.

બહાર ગંગા વહેતી હતી.

એની દિશા બદલવાની કોઈને ખબર નહોતી.

પરંતુ એક સ્ત્રીના જીવનમાં વર્ષો પહેલાં એક નાનો પ્રવાહ બદલાયો હતો—બહારની દુનિયાને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી પોતાની અંદરના સત્યને સાચવવાની દિશામાં.

અને એ પરિવર્તન જ કદાચ આવતી કાલની ઘટનાનું રહસ્ય હતું.

કારણ કે ગંગા ઊલટી વહે કે નહીં, એ તો સમય બતાવવાનો હતો.

પરંતુ બિંદુમતીના જીવનમાં એક વાત નિશ્ચિત હતી:

એ હવે બીજાઓની નજરમાં પોતાની કિંમત શોધતી નહોતી.

એણે પોતાની અંદર એક એવું સ્થાન શોધી લીધું હતું, જ્યાં ન રાજાનો આદેશ પહોંચતો હતો, ન ધનિકનું ધન, ન સમાજનો તિરસ્કાર.

ત્યાં માત્ર એ પોતે હતી.

અને એનું સત્ય.

ક્રમશઃ — પ્રકરણ ૩: ગુરુનું એક સૂત્ર

Next Sunday