Chapter-1 - પ્રકરણ ૧ — પાટલિપુત્રની સાંજ

 

Chapter-1 - પ્રકરણ ૧ — પાટલિપુત્રની સાંજ

સાંજ ધીમે ધીમે પાટલિપુત્રની ધરતી પર ઊતરી રહી હતી.

આકાશમાં વાદળો જાણે કોઈ અદૃશ્ય શક્તિના આદેશથી એકબીજા સાથે અથડાઈ રહ્યાં હતાં. સૂર્ય ક્યારનો વાદળોની પાછળ સંતાઈ ગયો હતો, છતાં પશ્ચિમ દિશામાં થોડું ઝાંખું અજવાળું બાકી હતું. ગંગાના વિશાળ પટ પર એ અજવાળું ક્યારેક ચાંદીની જેમ ચમકતું, તો ક્યારેક કાદવિયા પાણીની ગહનતામાં ડૂબી જતું.

વરસાદ કેટલાય દિવસથી વરસતો હતો.

પાટલિપુત્રની શેરીઓમાં ભીનાશ હતી. ઘરોના આંગણામાં પાણી ભરાયેલાં હતાં. બજારોમાં વેપારીઓએ પોતાની દુકાનો વહેલી બંધ કરી દીધી હતી. ગાયોને ગમાણમાં બાંધી દેવામાં આવી હતી, અને પક્ષીઓ પોતપોતાના માળામાં આશરો શોધી રહ્યાં હતાં. નગરના લોકોનાં મનમાં એક જ ભય હતો—ગંગા.

ગંગા માત્ર નદી નહોતી. એ પાટલિપુત્રની જીવનરેખા હતી. એ જ નદીના કાંઠે નગરનો વિકાસ થયો હતો, એના જ પાણીએ ખેતરોને લીલાછમ રાખ્યાં હતાં, અને એ જ નદીના માર્ગે દૂરદૂરના પ્રદેશોમાંથી વેપારીઓનાં વહાણો આવતાં હતાં.

પરંતુ આજે ગંગા જાણે પોતાની ઓળખ ભૂલી ગઈ હતી.

એની છાતી પર જાણે કોઈ અદૃશ્ય ઘા પડ્યો હોય એમ એ ગર્જના કરતી હતી. કિનારાઓને તોડીને આગળ ધસી આવતું પાણી વૃક્ષોને મૂળસહિત ઉખેડી નાખતું હતું. ક્યાંક ઘરનો દરવાજો પાણીમાં તણાતો હતો, ક્યાંક કોઈ પશુનો નિર્જીવ દેહ પ્રવાહમાં ઘૂમતો હતો. નદીની ગર્જનામાં માણસોની ચીસો ભળી જતી, પણ એ ચીસો સાંભળવા માટે જાણે કુદરત પાસે સમય જ નહોતો.

ગંગા કોઈની વિનંતી સાંભળતી નહોતી.

કોઈની પ્રાર્થનાથી અટકતી નહોતી.

કોઈની સત્તાથી ડરતી નહોતી.

એ વહેતી હતી—અનિયંત્રિત, અદમ્ય અને નિર્દયી.

એ જ સાંજે ગંગાના કિનારે એક માણસ ઊભો હતો, જેના આદેશથી વિશાળ સામ્રાજ્યની દિશા બદલાઈ શકતી હતી.

સમ્રાટ અશોક.

એની આસપાસ અમાત્યો, સૈનિકો અને રાજકર્મચારીઓ ઊભા હતા. કોઈ પૂરગ્રસ્ત ગામોની માહિતી આપી રહ્યું હતું, કોઈ બચાવકાર્ય માટે હુકમની રાહ જોતું હતું, તો કોઈ નદીના વધતા જળસ્તરનો અંદાજ લગાવી રહ્યું હતું.

અશોક બધું સાંભળતો હતો, છતાં જાણે કશું સાંભળતો નહોતો.

એની આંખો ગંગા પર સ્થિર હતી.

જીવનમાં તેણે અનેક યુદ્ધો જોયાં હતાં. વિજયની ઘોષણાઓ સાંભળી હતી. રાજાઓને નમતા જોયા હતા. પોતાના એક આદેશથી હજારો સૈનિકોને આગળ વધતા અને અનેક પરિવારોને વિખેરાતા જોયા હતા. સત્તા શું કરી શકે છે એનો એને પૂરતો અનુભવ હતો.

પણ આજે એની સામે એક એવી શક્તિ ઊભી હતી, જેની પાસે કોઈ સૈન્ય નહોતું, કોઈ ધ્વજ નહોતો, કોઈ સિંહાસન નહોતું.

અને છતાં એ શક્તિ સમ્રાટની અવગણના કરતી હતી.

અશોકે પોતાના મુખ્ય અમાત્ય તરફ જોયું.

“કેટલાં ગામો પાણીમાં ગરકાવ થયાં છે?”

“મહારાજ, ચોક્કસ સંખ્યા હજી મળી નથી. દક્ષિણ કાંઠાનાં અનેક ગામોનો સંપર્ક તૂટી ગયો છે. કેટલાક સ્થળોએ લોકો ઊંચા ટેકરા પર આશરો લઈ રહ્યા છે. સૈનિકોને હોડી સાથે મોકલવામાં આવ્યા છે.”

“અનાજના ભંડારો?”

“બે ભંડારોમાં પાણી પ્રવેશ્યું હોવાના સમાચાર છે. બીજાં ભંડારોને સુરક્ષિત કરવાના આદેશ આપી દીધા છે.”

અશોકે માથું હલાવ્યું.

થોડી ક્ષણ મૌન રહ્યું.

પછી તેણે ફરી પૂછ્યું, “આ પાણી કેટલા દિવસમાં ઊતરશે?”

અમાત્યએ ગંગા તરફ જોયું. એના ચહેરા પર નિઃસહાયતા હતી.

“મહારાજ, એ કહેવું મુશ્કેલ છે. વરસાદ અટકે તો પણ નદીનો પ્રવાહ શાંત થતાં સમય લાગશે.”

“અને જો વરસાદ ન અટકે તો?”

અમાત્ય ચૂપ રહ્યો.

ક્યારેક મૌન એ જવાબ કરતાં વધુ સ્પષ્ટ હોય છે.

અશોક થોડો આગળ વધ્યો. કિનારાની ભીની માટી એના પગ નીચે સરકી. એક સૈનિકે તરત આગળ આવીને એને ટેકો આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ અશોકે હાથના ઇશારાથી એને રોકી દીધો.

એ ગંગાની નજીક ઊભો રહ્યો.

એ ક્ષણે જાણે સમ્રાટ અને નદી વચ્ચે કોઈ સંવાદ ચાલી રહ્યો હતો—એવો સંવાદ, જેમાં એક પક્ષ પ્રશ્નો પૂછતો હતો અને બીજો પક્ષ માત્ર ગર્જના કરતો હતો.

અચાનક અશોકના મનમાં એક વિચિત્ર વિચાર ઊઠ્યો.

એણે અમાત્યો તરફ ફરીને પૂછ્યું:

“શું ગંગાને ઊલટી વહેવડાવી શકાય?”

આસપાસ ઊભેલા લોકો એકબીજાના ચહેરા જોવા લાગ્યા.

કોઈને ખાતરી નહોતી કે સમ્રાટે ખરેખર આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો કે નહીં.

“મહારાજ?” મુખ્ય અમાત્યએ ધીમેથી કહ્યું.

“મેં પૂછ્યું, શું આ નદીનો પ્રવાહ બદલી શકાય? શું એ જે દિશામાં વહે છે એના વિરુદ્ધ દિશામાં એને વાળી શકાય?”

આ વખતે અમાત્યના ચહેરા પર આશ્ચર્ય કરતાં વધુ ચિંતા દેખાઈ.

“મહારાજ, નદીના પ્રવાહને વાળવા માટે બંધ બાંધી શકાય, નહેરો ખોદી શકાય, પાણીના માર્ગમાં ફેરફાર કરી શકાય. પરંતુ આટલા વિશાળ પ્રવાહને ઊલટો વહેવડાવવો...”

એ વાક્ય પૂરું કરી શક્યો નહીં.

અશોક હળવેથી હસ્યો. એ હાસ્યમાં આનંદ નહોતો.

“અર્થાત્, મારા આદેશથી અનેક રાજ્યોના સીમાડા બદલાઈ શકે, પરંતુ એક નદીની દિશા બદલી શકાતી નથી.”

“કુદરતના કેટલાક નિયમો મનુષ્યની સત્તાથી પર છે, મહારાજ.”

“કુદરતના નિયમો...” અશોકે શબ્દોનું પુનરાવર્તન કર્યું.

એને લાગ્યું કે જાણે અમાત્યએ અજાણતાં જ કોઈ ઊંડા સત્ય તરફ આંગળી ચીંધી હતી.

મનુષ્ય આખી જિંદગી વસ્તુઓને પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે વાળવાનો પ્રયત્ન કરતો રહે છે. સંબંધોને, પરિસ્થિતિઓને, લોકોને અને ક્યારેક પોતાના જ મનને પણ. પરંતુ જે વસ્તુને એ સૌથી વધુ નિયંત્રિત કરવા ઇચ્છે છે, એ જ વસ્તુ ક્યારેક એની પકડમાંથી સરકી જાય છે.

કદાચ જીવન પણ ગંગા જેવું જ હતું.

પણ આ વિચારને આગળ વધારતાં પહેલાં જ એક સ્ત્રીના હાસ્યે બધાનું ધ્યાન ખેંચ્યું.

હાસ્ય ધીમું હતું, છતાં ગંગાની ગર્જના વચ્ચે પણ સ્પષ્ટ સંભળાયું.

અશોકે પાછળ ફરીને જોયું.

થોડે દૂર, સૈનિકોથી થોડું અંતર રાખીને એક સ્ત્રી ઊભી હતી. એની સાથે બે પરિચારિકાઓ હતી. વરસાદથી એના વસ્ત્રો ભીના થઈ ગયા હતા. માથા પરની ઓઢણીનો એક છેડો પવનમાં ઊડી રહ્યો હતો. એના ચહેરા પર ભય નહોતો. ગંગાના વિનાશક સ્વરૂપને જોઈને પણ એની આંખોમાં એવી શાંતિ હતી, જાણે એ કોઈ સામાન્ય દૃશ્ય જોઈ રહી હોય.

એ બિંદુમતી હતી.

પાટલિપુત્રની નગરવધૂ.

એનું નામ નગરના લગભગ દરેક સમૃદ્ધ ઘરમાં જાણીતું હતું. રાજદરબારમાં એની સુંદરતાની ચર્ચાઓ થતી. કવિઓએ એના રૂપનાં વર્ણનો કર્યાં હતાં. ધનિક વેપારીઓ એની એક ઝલક મેળવવા આતુર રહેતા. રાજકુમારો અને અમાત્યો એની સાથે સમય વિતાવવો પોતાના વૈભવનો એક ભાગ માનતા.

પરંતુ એ જ નગરમાં કેટલાક લોકો એવા પણ હતા, જે એનું નામ લેતાં જ હોઠ મચકોડતા.

એક જ સ્ત્રી.

બે જુદી દૃષ્ટિઓ.

કોઈની નજરમાં સૌંદર્ય, કોઈની નજરમાં પતન.

કોઈની કલ્પનામાં સ્વપ્ન, કોઈના ચુકાદામાં પાપ.

બિંદુમતીને આ બધાની જાણ હતી. કદાચ જરૂર કરતાં પણ વધુ.

એણે જીવનમાં એટલાં બધાં ચહેરાઓ જોયા હતા કે હવે કોઈના ચહેરા પરથી એના મનનો અંદાજ લગાવવાની ઉતાવળ કરતી નહોતી. એને ખબર હતી કે જે માણસ દરબારમાં ધર્મની વાતો કરતો હોય, એ એકાંતમાં કંઈક જુદો હોઈ શકે. જે ધનિક પોતાની દાનવીરતાની જાહેરાત કરતો હોય, એ પોતાના સેવકને અપમાનિત કરી શકે. અને જેને સમાજ પાપી કહેતો હોય, એના અંતરમાં પણ કોઈ અજાણી નિર્મળતા વસતી હોઈ શકે.

માનવીના ચહેરા પર લખાયેલું બધું સત્ય હોતું નથી.

અને જે સત્ય હોય છે, એ હંમેશાં ચહેરા પર લખાયેલું હોતું નથી.

બિંદુમતીની નજર અશોક પર હતી.

એના હાસ્યથી અશોકને આશ્ચર્ય થયું હતું.

“તું હસી કેમ?” તેણે પૂછ્યું.

બિંદુમતીએ નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું.

“ક્ષમા કરશો, મહારાજ.”

“ક્ષમા પછી માગજે. પહેલાં મારા પ્રશ્નનો જવાબ આપ.”

બિંદુમતીએ ગંગા તરફ જોયું. એક વિશાળ વૃક્ષનું થડ પાણીમાં ફરી રહ્યું હતું. એની સાથે કોઈ ઘરનો તૂટેલો ભાગ પણ તણાતો જતો હતો.

“મહારાજ,” એ બોલી, “આપે કહ્યું કે ગંગાને ઊલટી વહેવડાવવી અશક્ય છે.”

“હા.”

“પણ શું દરેક અશક્ય લાગતી વાત ખરેખર અશક્ય જ હોય છે?”

અમાત્યોમાં હળવો ગણગણાટ થયો.

એક યુવાન દરબારીએ ઉપહાસભર્યા સ્વરે કહ્યું, “નગરવધૂઓ હવે કુદરતના નિયમો પણ સમજાવવા લાગી?”

બિંદુમતીએ એની તરફ જોયું નહીં.

અશોકે દરબારીને ચૂપ રહેવાનો ઇશારો કર્યો.

“તારો અર્થ શું છે, બિંદુમતી?”

આ વખતે બિંદુમતીએ સીધી સમ્રાટની આંખોમાં જોયું.

“જો આપ અનુમતિ આપો, તો હું ગંગાને ઊલટી વહેવડાવી શકું.”

એક ક્ષણ માટે ગંગાની ગર્જના પણ જાણે દૂર જતી રહી.

દરબારીઓ સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

કોઈના ચહેરા પર અવિશ્વાસ હતો, કોઈના ચહેરા પર હાસ્ય દબાયેલું હતું. મુખ્ય અમાત્યએ તો જાણે પોતાના કાન પર વિશ્વાસ ન આવતો હોય તેમ બિંદુમતી સામે જોયું.

અશોક પણ નિઃશબ્દ હતો.

પછી એણે ધીમેથી પૂછ્યું:

“તું જાણે છે કે તું શું કહી રહી છે?”

“હા, મહારાજ.”

“તને ખબર છે કે આ ગંગા છે? કોઈ નાનકડો ઝરણો નથી.”

“હા, મહારાજ.”

“તો પછી આટલો મોટો દાવો શા માટે?”

બિંદુમતી થોડી ક્ષણ મૌન રહી.

પવનથી એના ભીના વાળનો એક લટ કપાળ પર આવી પડ્યો. એણે એને પાછળ ખસેડ્યો. પછી એના હોઠ પર એક અતિ સૂક્ષ્મ સ્મિત પ્રગટ્યું.

“કારણ કે, મહારાજ, મારા જીવનમાં એક એવું સત્ય છે, જેના પર મને શંકા નથી.”

અશોકે પહેલી વાર એ સ્ત્રીને માત્ર નગરવધૂ તરીકે જોવાને બદલે એક પ્રશ્ન તરીકે જોઈ.

એક એવો પ્રશ્ન, જેનો જવાબ એના સિંહાસન પાસે નહોતો.

ગંગા હજી ગર્જતી હતી.

વાદળો હજી વરસતાં હતાં.

અને પાટલિપુત્રની એ સાંજમાં, એક સમ્રાટને પહેલી વાર લાગ્યું કે કદાચ જીવનનાં કેટલાંક રહસ્યો રાજમહેલોમાં નહીં, પરંતુ સમાજે જેને સૌથી નીચા સ્થાને મૂકી દીધી હોય એવા કોઈ માણસના અંતરમાં છુપાયેલાં હોય છે.

અશોકે બિંદુમતી તરફ હાથ લંબાવ્યો.

“તો આવ, બિંદુમતી. આજે ગંગા સાક્ષી રહે. મને તારા એ સત્યનો પરિચય કરાવ.”

બિંદુમતીએ ગંગા તરફ છેલ્લી વાર જોયું.

એની આંખોમાં હવે નદીનો પ્રચંડ પ્રવાહ નહોતો.

ત્યાં એક અજાણી નિશ્ચિતતા હતી.

એ આગળ વધી.

અને ગંગાના કિનારે ઊભેલા લોકોની નજર સામે, એક નગરવધૂ પોતાના જીવનનું સૌથી મોટું રહસ્ય ખોલવા જઈ રહી હતી.

પણ એ રહસ્ય ગંગાને ઊલટી વહેવડાવવાનું નહોતું.

એ રહસ્ય હતું—પોતાની જાતથી કદી ન ડગવાનું.

ક્રમશઃ — પ્રકરણ ૨: નગરવધૂ

Read on link Here Chapter-2