Chapter-2 - પ્રકરણ ૨ — નગરવધૂ

 

પ્રકરણ ૨ — નગરવધૂ

પાટલિપુત્રની રાતો દિવસ કરતાં જુદી હતી.

દિવસના અજવાળામાં આ નગર સામ્રાજ્યની શક્તિનું પ્રતીક લાગતું. રાજમાર્ગો પર સૈનિકોની અવરજવર, બજારોમાં વેપારીઓની બોલબાલા, વિદ્વાનોની ચર્ચાઓ, મંદિરોમાં પ્રાર્થનાઓ અને રાજમહેલમાં સત્તાના નિર્ણયો—બધું જાણે એક વ્યવસ્થિત લયમાં ચાલતું હતું.

પરંતુ સૂર્યાસ્ત પછી આ જ નગરની બીજી દુનિયા જાગતી.

ક્યાંક મહેફિલો જામતી, ક્યાંક વીણાના તાર રણકતા, ક્યાંક નૃત્યના ઘૂંઘરુ રાતની શાંતિને તોડતા. સુગંધિત દીવાઓના અજવાળામાં ચહેરાઓ વધુ સુંદર લાગતા અને સ્મિતોની પાછળ છુપાયેલાં રહસ્યો વધુ ગાઢ બનતાં.

એ દુનિયાના કેન્દ્રમાં એક નામ હતું—બિંદુમતી.

પાટલિપુત્રની નગરવધૂ.

નગરવધૂ એટલે માત્ર નગરની સુંદર સ્ત્રી નહીં. એ નગરના વૈભવનો એક ભાગ હતી, કલાની ઉપાસિકા હતી, સંગીત અને નૃત્યની જાણકાર હતી, સંવાદમાં કુશળ હતી. રાજદરબારના અનેક લોકો એની બુદ્ધિ અને વાક્છટાથી પ્રભાવિત થતા. એની મહેફિલમાં આવવું ઘણા ધનિકો માટે પ્રતિષ્ઠાનો વિષય હતો.

એના નિવાસસ્થાનના પ્રવેશદ્વાર પર હંમેશાં કોઈ ને કોઈ વાહન ઊભું રહેતું. ઘોડાઓના ટાપ સંભળાતા. સેવકો મહેમાનોને આવકારતા. અંદરના આંગણામાં ચંપો અને મોગરો ખીલતા. સાંજ પડતાં દીવાઓ પ્રગટાવવામાં આવતા અને સુગંધિત ધૂપનો ધુમાડો હવામાં ફેલાતો.

બહારથી જોનારને એ ઘર સુખનું સરનામું લાગતું.

પરંતુ દરેક વૈભવી ઘરમાં સુખ વસતું હોય એવું નથી.

અને દરેક એકાંત ગરીબીમાંથી જન્મતું હોય એવું પણ નથી.

બિંદુમતીના જીવનમાં આ બંને સત્ય એકસાથે જીવતાં હતાં.

એ રાત્રે બિંદુમતી પોતાના નિવાસસ્થાનના અંદરના ખંડમાં બેઠી હતી.

બારીની બહાર વરસાદ હજી વરસતો હતો. ગંગા તરફથી આવતો પવન ભીના માટીની સુગંધ લઈને આવતો હતો. ખંડમાં એક પિત્તળનો દીવો બળતો હતો. એની જ્યોત ક્યારેક સ્થિર રહેતી, તો ક્યારેક પવનના ઝોકાથી કંપી ઊઠતી.

બિંદુમતીના હાથમાં એક નાનકડી કાંસાની પેટી હતી.

એણે પેટી ખોલી.

અંદર એક જૂનો તાંબાનો સિક્કો પડ્યો હતો. સિક્કાની કિનારીઓ ઘસાઈ ગઈ હતી. એની સપાટી પરનું ચિહ્ન પણ લગભગ ભૂંસાઈ ગયું હતું. કોઈ ધનિક માટે એનું કોઈ મૂલ્ય ન હોત. કદાચ કોઈ વેપારી એને હાથમાં લઈને બીજી જ ક્ષણે ફેંકી દેત.

પરંતુ બિંદુમતી માટે એ સિક્કો અમૂલ્ય હતો.

એણે સિક્કાને હથેળીમાં લીધો અને લાંબા સમય સુધી જોતી રહી.

પછી ધીમેથી બોલી:

“ગુરુદેવ, આજે ફરી તમારી વાત યાદ આવી.”

એના શબ્દો ખંડની દીવાલો સાથે અથડાઈને પાછા આવ્યા. જવાબમાં માત્ર વરસાદનો અવાજ હતો.

બિંદુમતીને એ અવાજમાં જાણે કોઈ જૂનો દિવસ સંભળાયો.

એ દિવસ, જ્યારે એની પાસે વૈભવ નહોતું.

એ દિવસ, જ્યારે એને પોતાના જીવનનો માર્ગ પસંદ કરવાનો અધિકાર પણ પૂરતો મળ્યો નહોતો.

અને એ દિવસ, જ્યારે એક વૃદ્ધ માણસે એને જીવનનું એવું સૂત્ર આપ્યું હતું, જેનો અર્થ સમજવામાં એને આખી જિંદગી લાગી રહી હતી.

બિંદુમતીનો જન્મ પાટલિપુત્રમાં થયો હતો કે કોઈ દૂરના ગામમાં, એ વાત હવે બહુ ઓછા લોકોને યાદ હતી. એની માતા વિશેની સ્મૃતિઓ પણ ધૂંધળી હતી. બાળપણના કેટલાક દૃશ્યો એને ક્યારેક સ્વપ્નમાં દેખાતાં—માટીનું ઘર, વરસાદમાં ટપકતી છત, કોઈ સ્ત્રીના હાથનો સ્પર્શ અને રાત્રે ભૂખને ભૂલવા માટે ગવાતું ધીમું ગીત.

પછી એક દિવસ એ બધું પાછળ રહી ગયું.

જીવન એને એવી દિશામાં લઈ ગયું, જ્યાં સુંદરતા એક ઓળખ બની ગઈ અને ઓળખ ધીમે ધીમે વ્યવસાયમાં ફેરવાઈ ગઈ.

પ્રારંભમાં એને ઘણું સમજાતું નહોતું.

લોકો એની પ્રશંસા કરતા ત્યારે એને આનંદ થતો. કોઈ એની અવગણના કરતું ત્યારે દુઃખ થતું. કોઈ ધનિક મહેમાન વધુ ભેટ આપતો ત્યારે એને લાગતું કે કદાચ એ બીજાઓ કરતાં વધુ સારો માણસ છે. કોઈ ગરીબ મહેમાનને સેવકો ઓછું મહત્ત્વ આપતા ત્યારે એને પણ એ ભેદ સ્વાભાવિક લાગતો.

એને લાગતું કે દુનિયા આવી જ છે.

જેની પાસે વધુ ધન, એને વધુ માન.

જેની પાસે સત્તા, એની વાત સાચી.

જેની પાસે સૌંદર્ય, એની માંગ.

અને જેની પાસે આમાંથી કશું જ નથી, એની વાત સાંભળવા કોને સમય છે?

પરંતુ એક દિવસ એની મુલાકાત એવા માણસ સાથે થઈ, જેણે દુનિયાને જોવાની એની રીત બદલી નાખી.

એ માણસ ન રાજા હતો, ન ધનિક વેપારી, ન કોઈ પ્રસિદ્ધ ઋષિ.

એ એક વૃદ્ધ શિક્ષક હતો.

એનું નામ લોકો બહુ ઓછું જાણતા હતા. નગરની બહાર, એક જૂના વૃક્ષની નીચે એ રહેતો. થોડાં પુસ્તકો, પાણીનો માટલો અને એક આસન—એટલી જ એની સંપત્તિ હતી.

પરંતુ એની આંખોમાં એવી શાંતિ હતી, જે બિંદુમતીએ વૈભવશાળી મહેલોમાં પણ જોઈ નહોતી.

એ વૃદ્ધને મળવા જવાનું કારણ પણ વિચિત્ર હતું.

એક વખત બિંદુમતીની મહેફિલમાં આવેલા એક ધનિક વેપારીએ દારૂના નશામાં એનું અપમાન કર્યું હતું. એણે એને પોતાની સંપત્તિથી ખરીદી શકાય તેવી વસ્તુ ગણાવી હતી. બિંદુમતી બહારથી હસી હતી, પરંતુ અંદરથી તૂટી ગઈ હતી.

એ રાત્રે પહેલી વાર એને પોતાને જ પ્રશ્ન કર્યો હતો:

શું હું ખરેખર એટલી જ છું, જેટલી કિંમત લોકો મારી ચૂકવે છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ એને કોઈ મહેફિલમાં મળ્યો નહીં.

એટલે એ વૃદ્ધ શિક્ષક પાસે ગઈ.

વૃદ્ધે એની વાત શાંતિથી સાંભળી. પછી પૂછ્યું:

“તું શું શોધવા આવી છે, પુત્રી?”

“મારે જાણવું છે કે હું કોણ છું.”

વૃદ્ધ હળવેથી હસ્યા.

“લોકો તને શું કહે છે?”

“નગરવધૂ.”

“અને તું પોતાને શું કહે છે?”

બિંદુમતી થોડી ક્ષણ મૌન રહી.

“મને ખબર નથી.”

વૃદ્ધે કહ્યું, “તો તું સાચી જગ્યાએ આવી છે. જે માણસને પોતાની ઓળખ વિશે પ્રશ્ન ઊઠે છે, તેની અંદર શોધની શરૂઆત થઈ ચૂકી હોય છે.”

બિંદુમતીની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં.

“પણ હું શું કરું? લોકોની નજરમાં હું જે છું, એ જ છું. હું એ નજર બદલી શકતી નથી.”

વૃદ્ધે જવાબ આપ્યો:

“દરેક માણસની નજર બદલવાનો પ્રયત્ન કરીશ તો આખી જિંદગી બીજાઓની આંખોમાં જીવતી રહીશ. પહેલાં પોતાની આંખોમાં જોવાનું શીખ.”

“પણ હું કેવી રીતે?”

વૃદ્ધે પોતાની બાજુમાં પડેલો એક નાનો સિક્કો ઉપાડ્યો. એ જ પ્રકારનો ઘસાઈ ગયેલો તાંબાનો સિક્કો.

“આ સિક્કાનું મૂલ્ય કેટલું છે?”

“ખૂબ ઓછું,” બિંદુમતીએ કહ્યું.

“જો કોઈ રાજા એને પોતાના ખજાનામાં રાખે, તો?”

“ત્યારે પણ એ તાંબાનો સિક્કો જ રહેશે.”

“અને જો કોઈ ગરીબને એના બદલામાં ભોજન મળે?”

બિંદુમતી વિચારમાં પડી ગઈ.

વૃદ્ધે સિક્કો એની હથેળીમાં મૂક્યો.

“વસ્તુનું મૂલ્ય અને તેનો ઉપયોગ જુદી બાબતો છે. માણસને પણ લોકો પોતાની જરૂરિયાત, ઇચ્છા અને પૂર્વગ્રહ પ્રમાણે જુએ છે. પરંતુ એથી માણસનું સમગ્ર અસ્તિત્વ નક્કી થતું નથી.”

બિંદુમતી સિક્કા તરફ જોતી રહી.

વૃદ્ધે આગળ કહ્યું:

“તારો વ્યવસાય તારી જીવનશૈલી હોઈ શકે છે. પરંતુ તારી અંદરની પ્રામાણિકતા તારા વ્યવસાય કરતાં મોટી હોઈ શકે છે. પ્રશ્ન એ નથી કે તું કયા માર્ગ પર છે. પ્રશ્ન એ છે કે એ માર્ગ પર ચાલતાં તું પોતાની અંદર કેટલું સત્ય જાળવી શકે છે.”

“શું મારા જેવા માણસ માટે પણ મુક્તિ શક્ય છે?”

વૃદ્ધની આંખોમાં ગંભીરતા આવી.

“મુક્તિ કોઈ એક વર્ગની મિલકત નથી, પુત્રી. જો એ માત્ર સંન્યાસીઓ માટે જ હોય, તો સંસારનો મોટાભાગનો માણસ તો જન્મથી જ એમાંથી બહાર થઈ જાય.”

એ શબ્દો બિંદુમતીના હૃદયમાં ઊતરી ગયા.

પરંતુ વૃદ્ધે હજી એક વાત કહી નહોતી.

એ વાત, જે આગળ જતાં બિંદુમતીના સમગ્ર જીવનનો આધાર બનવાની હતી.

બિંદુમતીએ દીવા પાસે રાખેલી નાની થાળીમાંથી પાણીનો ઘૂંટડો લીધો.

બહાર વરસાદનો અવાજ થોડો ધીમો પડ્યો હતો.

એણે તાંબાનો સિક્કો ફરી પેટીમાં મૂક્યો. પછી પેટી બંધ કરીને બાજુમાં રાખી.

આજે ગંગાના કિનારે અશોકે એની આંખોમાં જે પ્રશ્ન જોયો હતો, એ જ પ્રશ્ન વર્ષો પહેલાં એ વૃદ્ધે એની અંદર જગાડ્યો હતો.

હું કોણ છું?

પરંતુ હવે એ પ્રશ્ન પહેલાં જેટલો પીડાદાયક નહોતો.

એને પોતાના જીવન વિશે બધું જ સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું એવું નહોતું. જીવન ક્યારેય એટલું સરળ હોતું નથી. કેટલીક યાદો હજી પણ એને દુઃખ આપતી હતી. કેટલાક ચહેરા હજી પણ એની અંદર અજાણી લાગણી જગાડતા હતા. ક્યારેક એને પણ ઇચ્છા થતી કે કોઈ એને કોઈ અપેક્ષા વિના, કોઈ કિંમત ચૂકવ્યા વિના, માત્ર એક માણસ તરીકે જુએ.

પરંતુ હવે એ પોતાની ઓળખ માટે બીજાઓની મંજૂરીની રાહ જોતી નહોતી.

એણે પોતાની જાતને એક નિયમ આપ્યો હતો.

અને એ નિયમ જાળવવો સહેલો નહોતો.

કારણ કે માણસને બીજા પ્રત્યે સમભાવ રાખવો હોય, તો પહેલાં પોતાની અંદર છુપાયેલા ભેદભાવને ઓળખવો પડે.

એણે કેટલીય વાર પોતાના મનને કોઈ ધનિક મહેમાન તરફ વધુ આકર્ષાતું જોયું હતું. કોઈ સુંદર યુવાનને જોઈને એને પ્રસન્નતા થઈ હતી. કોઈ વૃદ્ધ કે રોગગ્રસ્ત માણસ પ્રત્યે ક્ષણભર અણગમો પણ અનુભવ્યો હતો.

એ વખતે એને પોતાના ગુરુના શબ્દો યાદ આવતા.

સમભાવ એટલે મનમાં ક્યારેય ભેદભાવનો વિચાર જ ન આવે એવું નહીં.

સમભાવ એટલે ભેદભાવનો વિચાર આવે ત્યારે પણ એને પોતાના વર્તનનો માલિક ન બનવા દેવો.

એને આ સમજણ સુધી પહોંચવામાં વર્ષો લાગ્યાં હતાં.

અને આજે, જ્યારે સમ્રાટે એની શક્તિ વિશે પૂછ્યું હતું, ત્યારે એને પોતાની અંદર કોઈ ચમત્કારનો ગર્વ અનુભવાયો નહોતો.

એને માત્ર પોતાના ગુરુની યાદ આવી હતી.

“દેવી?”

બારણાની બહારથી એક પરિચારિકાનો અવાજ આવ્યો.

બિંદુમતી વિચારમાંથી બહાર આવી.

“આવ.”

પરિચારિકા અંદર આવીને નમન કરીને ઊભી રહી.

“દેવી, બહાર એક મહેમાન આવ્યા છે. તેઓ કહે છે કે આપને મળવું જરૂરી છે.”

“કોણ છે?”

“મહાજન વિક્રમસેનના માણસ છે. કહે છે કે મહાજન પોતે આવવાના હતા, પરંતુ વરસાદને કારણે આવી શક્યા નથી.”

બિંદુમતીના ચહેરા પર કોઈ ફેરફાર ન થયો.

“તેમને આવતી કાલે આવવાનું કહેજે.”

“દેવી, તેઓ કહે છે કે આજે જ મળવું જરૂરી છે.”

“તો તેમને કહે કે આજે હું કોઈને મળી શકીશ નહીં.”

પરિચારિકા થોડી મૂંઝાઈ.

“પણ દેવી, તેઓ ઘણું ધન લઈને આવ્યા છે. અને મહાજન નારાજ થશે તો...”

બિંદુમતીએ એની વાત અધૂરી રહેવા દીધી નહીં.

“મહાજન નારાજ થાય એ તેમનો અધિકાર છે. આજે હું તેમને મળી શકું તેમ નથી, એ મારો નિર્ણય છે.”

પરિચારિકા ચૂપ રહી.

“જઈને કહી દે.”

પરિચારિકા જતી રહી.

બિંદુમતીએ બારી બહાર જોયું. એના ચહેરા પર થાક હતો, પરંતુ એ થાકમાં એક વિચિત્ર શાંતિ હતી.

પોતાની પસંદગીની કિંમત ક્યારેક ધનથી ચૂકવવી પડતી હતી, ક્યારેક સંબંધોથી અને ક્યારેક એકલતાથી.

પરંતુ જો દરેક નિર્ણય માત્ર બીજા માણસની પ્રસન્નતા માટે લેવામાં આવે, તો પોતાની અંદર બચશે શું?

એણે દીવાની જ્યોત થોડી ઊંચી કરી.

એ જ સમયે એને બહારથી ઘોડાના ટાપનો અવાજ સંભળાયો.

કોઈ બીજો મહેમાન આવ્યો હશે.

જીવન પોતાની ગતિએ ચાલતું રહ્યું.

અને બિંદુમતી પોતાની જગ્યાએ સ્થિર રહી.

રાત વધુ ઘેરી બની.

બિંદુમતી સૂવા માટે પોતાના શયનખંડમાં ગઈ, પરંતુ ઊંઘ આવતી નહોતી. આંખો બંધ કરતી ત્યારે ગંગાનું દૃશ્ય દેખાતું. પાણીનો પ્રચંડ પ્રવાહ, અશોકનો આશ્ચર્યથી ભરેલો ચહેરો અને અમાત્યોની અવિશ્વાસભરી નજર.

એણે ખરેખર શું કહ્યું હતું?

શું એણે પોતાની શક્તિ વિશે કોઈ દાવો કર્યો હતો?

ના.

એણે તો માત્ર પોતાના સત્ય વિશે કહ્યું હતું.

પરંતુ અશોકને એ વાત કેવી રીતે સમજાવવી?

કોઈ માણસને વર્ષો સુધી પોતાને ઓળખતાં લાગે છે. કોઈને આખી જિંદગી વીતી જાય છે, છતાં પોતાની અંદર શું છે એની ખબર પડતી નથી. અને ક્યારેક એક જ ક્ષણમાં કોઈ બીજો માણસ એવો પ્રશ્ન પૂછી બેસે છે કે જીવનભરની માન્યતાઓ ડગમગી જાય.

બિંદુમતી જાણતી હતી કે આવતી કાલે એને માત્ર સમ્રાટને જવાબ આપવાનો નહોતો.

એણે પોતાના જીવનની એવી વાતો ખોલવી પડશે, જે અત્યાર સુધી એણે કોઈની સામે કહી નહોતી.

કદાચ એ વાતો સાંભળીને અશોક એને વધુ માન આપશે.

કદાચ એ એને પાગલ ગણશે.

કદાચ આખી ઘટના પર હસી કાઢશે.

પરંતુ એ હવે એ પરિણામ વિશે વિચારવા ઇચ્છતી નહોતી.

એણે ધીમેથી આંખો બંધ કરી.

ગુરુનો અવાજ ફરી સંભળાયો:

“પુત્રી, તું દુનિયાને જીતી લે એ જરૂરી નથી. પરંતુ દુનિયાને જીતવા જતાં તું પોતાની જાતને હારી ન જાય, એ જરૂર જો.”

બિંદુમતીના હોઠ પર હળવું સ્મિત આવ્યું.

બહાર ગંગા વહેતી હતી.

એની દિશા બદલવાની કોઈને ખબર નહોતી.

પરંતુ એક સ્ત્રીના જીવનમાં વર્ષો પહેલાં એક નાનો પ્રવાહ બદલાયો હતો—બહારની દુનિયાને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી પોતાની અંદરના સત્યને સાચવવાની દિશામાં.

અને એ પરિવર્તન જ કદાચ આવતી કાલની ઘટનાનું રહસ્ય હતું.

કારણ કે ગંગા ઊલટી વહે કે નહીં, એ તો સમય બતાવવાનો હતો.

પરંતુ બિંદુમતીના જીવનમાં એક વાત નિશ્ચિત હતી:

એ હવે બીજાઓની નજરમાં પોતાની કિંમત શોધતી નહોતી.

એણે પોતાની અંદર એક એવું સ્થાન શોધી લીધું હતું, જ્યાં ન રાજાનો આદેશ પહોંચતો હતો, ન ધનિકનું ધન, ન સમાજનો તિરસ્કાર.

ત્યાં માત્ર એ પોતે હતી.

અને એનું સત્ય.

ક્રમશઃ — પ્રકરણ ૩: ગુરુનું એક સૂત્ર

Next Sunday 

Chapter-1 - પ્રકરણ ૧ — પાટલિપુત્રની સાંજ

 

Chapter-1 - પ્રકરણ ૧ — પાટલિપુત્રની સાંજ

સાંજ ધીમે ધીમે પાટલિપુત્રની ધરતી પર ઊતરી રહી હતી.

આકાશમાં વાદળો જાણે કોઈ અદૃશ્ય શક્તિના આદેશથી એકબીજા સાથે અથડાઈ રહ્યાં હતાં. સૂર્ય ક્યારનો વાદળોની પાછળ સંતાઈ ગયો હતો, છતાં પશ્ચિમ દિશામાં થોડું ઝાંખું અજવાળું બાકી હતું. ગંગાના વિશાળ પટ પર એ અજવાળું ક્યારેક ચાંદીની જેમ ચમકતું, તો ક્યારેક કાદવિયા પાણીની ગહનતામાં ડૂબી જતું.

વરસાદ કેટલાય દિવસથી વરસતો હતો.

પાટલિપુત્રની શેરીઓમાં ભીનાશ હતી. ઘરોના આંગણામાં પાણી ભરાયેલાં હતાં. બજારોમાં વેપારીઓએ પોતાની દુકાનો વહેલી બંધ કરી દીધી હતી. ગાયોને ગમાણમાં બાંધી દેવામાં આવી હતી, અને પક્ષીઓ પોતપોતાના માળામાં આશરો શોધી રહ્યાં હતાં. નગરના લોકોનાં મનમાં એક જ ભય હતો—ગંગા.

ગંગા માત્ર નદી નહોતી. એ પાટલિપુત્રની જીવનરેખા હતી. એ જ નદીના કાંઠે નગરનો વિકાસ થયો હતો, એના જ પાણીએ ખેતરોને લીલાછમ રાખ્યાં હતાં, અને એ જ નદીના માર્ગે દૂરદૂરના પ્રદેશોમાંથી વેપારીઓનાં વહાણો આવતાં હતાં.

પરંતુ આજે ગંગા જાણે પોતાની ઓળખ ભૂલી ગઈ હતી.

એની છાતી પર જાણે કોઈ અદૃશ્ય ઘા પડ્યો હોય એમ એ ગર્જના કરતી હતી. કિનારાઓને તોડીને આગળ ધસી આવતું પાણી વૃક્ષોને મૂળસહિત ઉખેડી નાખતું હતું. ક્યાંક ઘરનો દરવાજો પાણીમાં તણાતો હતો, ક્યાંક કોઈ પશુનો નિર્જીવ દેહ પ્રવાહમાં ઘૂમતો હતો. નદીની ગર્જનામાં માણસોની ચીસો ભળી જતી, પણ એ ચીસો સાંભળવા માટે જાણે કુદરત પાસે સમય જ નહોતો.

ગંગા કોઈની વિનંતી સાંભળતી નહોતી.

કોઈની પ્રાર્થનાથી અટકતી નહોતી.

કોઈની સત્તાથી ડરતી નહોતી.

એ વહેતી હતી—અનિયંત્રિત, અદમ્ય અને નિર્દયી.

એ જ સાંજે ગંગાના કિનારે એક માણસ ઊભો હતો, જેના આદેશથી વિશાળ સામ્રાજ્યની દિશા બદલાઈ શકતી હતી.

સમ્રાટ અશોક.

એની આસપાસ અમાત્યો, સૈનિકો અને રાજકર્મચારીઓ ઊભા હતા. કોઈ પૂરગ્રસ્ત ગામોની માહિતી આપી રહ્યું હતું, કોઈ બચાવકાર્ય માટે હુકમની રાહ જોતું હતું, તો કોઈ નદીના વધતા જળસ્તરનો અંદાજ લગાવી રહ્યું હતું.

અશોક બધું સાંભળતો હતો, છતાં જાણે કશું સાંભળતો નહોતો.

એની આંખો ગંગા પર સ્થિર હતી.

જીવનમાં તેણે અનેક યુદ્ધો જોયાં હતાં. વિજયની ઘોષણાઓ સાંભળી હતી. રાજાઓને નમતા જોયા હતા. પોતાના એક આદેશથી હજારો સૈનિકોને આગળ વધતા અને અનેક પરિવારોને વિખેરાતા જોયા હતા. સત્તા શું કરી શકે છે એનો એને પૂરતો અનુભવ હતો.

પણ આજે એની સામે એક એવી શક્તિ ઊભી હતી, જેની પાસે કોઈ સૈન્ય નહોતું, કોઈ ધ્વજ નહોતો, કોઈ સિંહાસન નહોતું.

અને છતાં એ શક્તિ સમ્રાટની અવગણના કરતી હતી.

અશોકે પોતાના મુખ્ય અમાત્ય તરફ જોયું.

“કેટલાં ગામો પાણીમાં ગરકાવ થયાં છે?”

“મહારાજ, ચોક્કસ સંખ્યા હજી મળી નથી. દક્ષિણ કાંઠાનાં અનેક ગામોનો સંપર્ક તૂટી ગયો છે. કેટલાક સ્થળોએ લોકો ઊંચા ટેકરા પર આશરો લઈ રહ્યા છે. સૈનિકોને હોડી સાથે મોકલવામાં આવ્યા છે.”

“અનાજના ભંડારો?”

“બે ભંડારોમાં પાણી પ્રવેશ્યું હોવાના સમાચાર છે. બીજાં ભંડારોને સુરક્ષિત કરવાના આદેશ આપી દીધા છે.”

અશોકે માથું હલાવ્યું.

થોડી ક્ષણ મૌન રહ્યું.

પછી તેણે ફરી પૂછ્યું, “આ પાણી કેટલા દિવસમાં ઊતરશે?”

અમાત્યએ ગંગા તરફ જોયું. એના ચહેરા પર નિઃસહાયતા હતી.

“મહારાજ, એ કહેવું મુશ્કેલ છે. વરસાદ અટકે તો પણ નદીનો પ્રવાહ શાંત થતાં સમય લાગશે.”

“અને જો વરસાદ ન અટકે તો?”

અમાત્ય ચૂપ રહ્યો.

ક્યારેક મૌન એ જવાબ કરતાં વધુ સ્પષ્ટ હોય છે.

અશોક થોડો આગળ વધ્યો. કિનારાની ભીની માટી એના પગ નીચે સરકી. એક સૈનિકે તરત આગળ આવીને એને ટેકો આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ અશોકે હાથના ઇશારાથી એને રોકી દીધો.

એ ગંગાની નજીક ઊભો રહ્યો.

એ ક્ષણે જાણે સમ્રાટ અને નદી વચ્ચે કોઈ સંવાદ ચાલી રહ્યો હતો—એવો સંવાદ, જેમાં એક પક્ષ પ્રશ્નો પૂછતો હતો અને બીજો પક્ષ માત્ર ગર્જના કરતો હતો.

અચાનક અશોકના મનમાં એક વિચિત્ર વિચાર ઊઠ્યો.

એણે અમાત્યો તરફ ફરીને પૂછ્યું:

“શું ગંગાને ઊલટી વહેવડાવી શકાય?”

આસપાસ ઊભેલા લોકો એકબીજાના ચહેરા જોવા લાગ્યા.

કોઈને ખાતરી નહોતી કે સમ્રાટે ખરેખર આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો કે નહીં.

“મહારાજ?” મુખ્ય અમાત્યએ ધીમેથી કહ્યું.

“મેં પૂછ્યું, શું આ નદીનો પ્રવાહ બદલી શકાય? શું એ જે દિશામાં વહે છે એના વિરુદ્ધ દિશામાં એને વાળી શકાય?”

આ વખતે અમાત્યના ચહેરા પર આશ્ચર્ય કરતાં વધુ ચિંતા દેખાઈ.

“મહારાજ, નદીના પ્રવાહને વાળવા માટે બંધ બાંધી શકાય, નહેરો ખોદી શકાય, પાણીના માર્ગમાં ફેરફાર કરી શકાય. પરંતુ આટલા વિશાળ પ્રવાહને ઊલટો વહેવડાવવો...”

એ વાક્ય પૂરું કરી શક્યો નહીં.

અશોક હળવેથી હસ્યો. એ હાસ્યમાં આનંદ નહોતો.

“અર્થાત્, મારા આદેશથી અનેક રાજ્યોના સીમાડા બદલાઈ શકે, પરંતુ એક નદીની દિશા બદલી શકાતી નથી.”

“કુદરતના કેટલાક નિયમો મનુષ્યની સત્તાથી પર છે, મહારાજ.”

“કુદરતના નિયમો...” અશોકે શબ્દોનું પુનરાવર્તન કર્યું.

એને લાગ્યું કે જાણે અમાત્યએ અજાણતાં જ કોઈ ઊંડા સત્ય તરફ આંગળી ચીંધી હતી.

મનુષ્ય આખી જિંદગી વસ્તુઓને પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે વાળવાનો પ્રયત્ન કરતો રહે છે. સંબંધોને, પરિસ્થિતિઓને, લોકોને અને ક્યારેક પોતાના જ મનને પણ. પરંતુ જે વસ્તુને એ સૌથી વધુ નિયંત્રિત કરવા ઇચ્છે છે, એ જ વસ્તુ ક્યારેક એની પકડમાંથી સરકી જાય છે.

કદાચ જીવન પણ ગંગા જેવું જ હતું.

પણ આ વિચારને આગળ વધારતાં પહેલાં જ એક સ્ત્રીના હાસ્યે બધાનું ધ્યાન ખેંચ્યું.

હાસ્ય ધીમું હતું, છતાં ગંગાની ગર્જના વચ્ચે પણ સ્પષ્ટ સંભળાયું.

અશોકે પાછળ ફરીને જોયું.

થોડે દૂર, સૈનિકોથી થોડું અંતર રાખીને એક સ્ત્રી ઊભી હતી. એની સાથે બે પરિચારિકાઓ હતી. વરસાદથી એના વસ્ત્રો ભીના થઈ ગયા હતા. માથા પરની ઓઢણીનો એક છેડો પવનમાં ઊડી રહ્યો હતો. એના ચહેરા પર ભય નહોતો. ગંગાના વિનાશક સ્વરૂપને જોઈને પણ એની આંખોમાં એવી શાંતિ હતી, જાણે એ કોઈ સામાન્ય દૃશ્ય જોઈ રહી હોય.

એ બિંદુમતી હતી.

પાટલિપુત્રની નગરવધૂ.

એનું નામ નગરના લગભગ દરેક સમૃદ્ધ ઘરમાં જાણીતું હતું. રાજદરબારમાં એની સુંદરતાની ચર્ચાઓ થતી. કવિઓએ એના રૂપનાં વર્ણનો કર્યાં હતાં. ધનિક વેપારીઓ એની એક ઝલક મેળવવા આતુર રહેતા. રાજકુમારો અને અમાત્યો એની સાથે સમય વિતાવવો પોતાના વૈભવનો એક ભાગ માનતા.

પરંતુ એ જ નગરમાં કેટલાક લોકો એવા પણ હતા, જે એનું નામ લેતાં જ હોઠ મચકોડતા.

એક જ સ્ત્રી.

બે જુદી દૃષ્ટિઓ.

કોઈની નજરમાં સૌંદર્ય, કોઈની નજરમાં પતન.

કોઈની કલ્પનામાં સ્વપ્ન, કોઈના ચુકાદામાં પાપ.

બિંદુમતીને આ બધાની જાણ હતી. કદાચ જરૂર કરતાં પણ વધુ.

એણે જીવનમાં એટલાં બધાં ચહેરાઓ જોયા હતા કે હવે કોઈના ચહેરા પરથી એના મનનો અંદાજ લગાવવાની ઉતાવળ કરતી નહોતી. એને ખબર હતી કે જે માણસ દરબારમાં ધર્મની વાતો કરતો હોય, એ એકાંતમાં કંઈક જુદો હોઈ શકે. જે ધનિક પોતાની દાનવીરતાની જાહેરાત કરતો હોય, એ પોતાના સેવકને અપમાનિત કરી શકે. અને જેને સમાજ પાપી કહેતો હોય, એના અંતરમાં પણ કોઈ અજાણી નિર્મળતા વસતી હોઈ શકે.

માનવીના ચહેરા પર લખાયેલું બધું સત્ય હોતું નથી.

અને જે સત્ય હોય છે, એ હંમેશાં ચહેરા પર લખાયેલું હોતું નથી.

બિંદુમતીની નજર અશોક પર હતી.

એના હાસ્યથી અશોકને આશ્ચર્ય થયું હતું.

“તું હસી કેમ?” તેણે પૂછ્યું.

બિંદુમતીએ નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું.

“ક્ષમા કરશો, મહારાજ.”

“ક્ષમા પછી માગજે. પહેલાં મારા પ્રશ્નનો જવાબ આપ.”

બિંદુમતીએ ગંગા તરફ જોયું. એક વિશાળ વૃક્ષનું થડ પાણીમાં ફરી રહ્યું હતું. એની સાથે કોઈ ઘરનો તૂટેલો ભાગ પણ તણાતો જતો હતો.

“મહારાજ,” એ બોલી, “આપે કહ્યું કે ગંગાને ઊલટી વહેવડાવવી અશક્ય છે.”

“હા.”

“પણ શું દરેક અશક્ય લાગતી વાત ખરેખર અશક્ય જ હોય છે?”

અમાત્યોમાં હળવો ગણગણાટ થયો.

એક યુવાન દરબારીએ ઉપહાસભર્યા સ્વરે કહ્યું, “નગરવધૂઓ હવે કુદરતના નિયમો પણ સમજાવવા લાગી?”

બિંદુમતીએ એની તરફ જોયું નહીં.

અશોકે દરબારીને ચૂપ રહેવાનો ઇશારો કર્યો.

“તારો અર્થ શું છે, બિંદુમતી?”

આ વખતે બિંદુમતીએ સીધી સમ્રાટની આંખોમાં જોયું.

“જો આપ અનુમતિ આપો, તો હું ગંગાને ઊલટી વહેવડાવી શકું.”

એક ક્ષણ માટે ગંગાની ગર્જના પણ જાણે દૂર જતી રહી.

દરબારીઓ સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

કોઈના ચહેરા પર અવિશ્વાસ હતો, કોઈના ચહેરા પર હાસ્ય દબાયેલું હતું. મુખ્ય અમાત્યએ તો જાણે પોતાના કાન પર વિશ્વાસ ન આવતો હોય તેમ બિંદુમતી સામે જોયું.

અશોક પણ નિઃશબ્દ હતો.

પછી એણે ધીમેથી પૂછ્યું:

“તું જાણે છે કે તું શું કહી રહી છે?”

“હા, મહારાજ.”

“તને ખબર છે કે આ ગંગા છે? કોઈ નાનકડો ઝરણો નથી.”

“હા, મહારાજ.”

“તો પછી આટલો મોટો દાવો શા માટે?”

બિંદુમતી થોડી ક્ષણ મૌન રહી.

પવનથી એના ભીના વાળનો એક લટ કપાળ પર આવી પડ્યો. એણે એને પાછળ ખસેડ્યો. પછી એના હોઠ પર એક અતિ સૂક્ષ્મ સ્મિત પ્રગટ્યું.

“કારણ કે, મહારાજ, મારા જીવનમાં એક એવું સત્ય છે, જેના પર મને શંકા નથી.”

અશોકે પહેલી વાર એ સ્ત્રીને માત્ર નગરવધૂ તરીકે જોવાને બદલે એક પ્રશ્ન તરીકે જોઈ.

એક એવો પ્રશ્ન, જેનો જવાબ એના સિંહાસન પાસે નહોતો.

ગંગા હજી ગર્જતી હતી.

વાદળો હજી વરસતાં હતાં.

અને પાટલિપુત્રની એ સાંજમાં, એક સમ્રાટને પહેલી વાર લાગ્યું કે કદાચ જીવનનાં કેટલાંક રહસ્યો રાજમહેલોમાં નહીં, પરંતુ સમાજે જેને સૌથી નીચા સ્થાને મૂકી દીધી હોય એવા કોઈ માણસના અંતરમાં છુપાયેલાં હોય છે.

અશોકે બિંદુમતી તરફ હાથ લંબાવ્યો.

“તો આવ, બિંદુમતી. આજે ગંગા સાક્ષી રહે. મને તારા એ સત્યનો પરિચય કરાવ.”

બિંદુમતીએ ગંગા તરફ છેલ્લી વાર જોયું.

એની આંખોમાં હવે નદીનો પ્રચંડ પ્રવાહ નહોતો.

ત્યાં એક અજાણી નિશ્ચિતતા હતી.

એ આગળ વધી.

અને ગંગાના કિનારે ઊભેલા લોકોની નજર સામે, એક નગરવધૂ પોતાના જીવનનું સૌથી મોટું રહસ્ય ખોલવા જઈ રહી હતી.

પણ એ રહસ્ય ગંગાને ઊલટી વહેવડાવવાનું નહોતું.

એ રહસ્ય હતું—પોતાની જાતથી કદી ન ડગવાનું.

ક્રમશઃ — પ્રકરણ ૨: નગરવધૂ

Read on link Here Chapter-2