લેખકની નોંધ
એક સંવાદ, કોઈ અંતિમ ચુકાદો નહીં
દરેક વાર્તા માત્ર ઘટનાઓનું વર્ણન નથી કરતી; કેટલીક વાર્તાઓ આપણને જીવન, માનવીય સંબંધો અને પોતાની માન્યતાઓ વિશે વિચારવાની તક આપે છે.
‘સમભાવની ગંગા’ એવી જ એક સાહિત્યિક રચના છે. આ કથા દ્વારા મારો હેતુ કોઈ વ્યક્તિ, વ્યવસાય, સમાજ, પરંપરા કે માન્યતાનો વિરોધ કરવાનો નથી, પરંતુ માનવીય ગૌરવ, સત્ય, ન્યાય અને સમભાવ વિશે સંવાદ શરૂ કરવાનો છે.
આપણે સૌ જીવનમાં જુદા જુદા અનુભવો, સંસ્કારો અને માન્યતાઓ સાથે આગળ વધીએ છીએ. ઘણી વાર આ અનુભવો આપણને યોગ્ય નિર્ણય લેવામાં મદદ કરે છે; ક્યારેક અજાણતાં જ તે આપણી દૃષ્ટિને મર્યાદિત પણ કરી શકે છે. તેથી સમયાંતરે પોતાની માન્યતાઓને પ્રશ્ન કરવો એ કોઈની શ્રદ્ધાનો અનાદર નથી, પરંતુ વધુ સારી સમજણ તરફનું એક પગલું હોઈ શકે છે.
આ નવલકથામાં બિંદુમતીનું પાત્ર સમાજમાં વ્યક્તિની ઓળખ અને તેના માનવીય ગૌરવ વચ્ચેના સંબંધને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે. કોઈ વ્યક્તિનો વ્યવસાય કે સામાજિક સ્થાન તેના સમગ્ર વ્યક્તિત્વનો એકમાત્ર માપદંડ બની શકે નહીં. દરેક વ્યક્તિને તેના વર્તન, નિર્ણય, જવાબદારી અને માનવીય સંબંધોના સંદર્ભમાં સમજવી જરૂરી છે.
આનો અર્થ એવો નથી કે દરેક વ્યક્તિનું દરેક કાર્ય યોગ્ય હોય છે. પરંતુ કોઈ વ્યક્તિ વિશે નિર્ણય લેતી વખતે તેના વ્યવસાય કે સામાજિક ઓળખના આધારે જ અંતિમ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવાને બદલે, તેના વાસ્તવિક વર્તન અને પરિસ્થિતિને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
સમ્રાટ અશોકનું પાત્ર પણ આ કથામાં સત્તા, જવાબદારી અને આત્મચિંતનના પ્રશ્નોને સ્પર્શે છે. સત્તા ધરાવતી વ્યક્તિ માટે પોતાની માન્યતાઓને પ્રશ્ન કરવી કેટલી જરૂરી છે અને ન્યાયપૂર્ણ નિર્ણય માટે બીજાની વાત સાંભળવી કેટલું મહત્ત્વ ધરાવે છે—એવા વિચારો આ કથામાં રજૂ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.
આ કૃતિમાં ‘સમભાવ’નો અર્થ દરેક પરિસ્થિતિમાં એકસરખું વર્તન કરવું કે અન્યાય સામે મૌન રહેવું નથી. સમભાવનો અર્થ છે દરેક વ્યક્તિના ગૌરવને સ્વીકારવું, પરિસ્થિતિને નિષ્પક્ષતાથી સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો અને જરૂર પડે ત્યારે અન્યાય સામે જવાબદારીપૂર્વક ઊભા રહેવું.
તે જ રીતે, સત્યનો અર્થ એવો નથી કે માણસ ક્યારેય ભૂલ ન કરે. સત્યની શોધમાં પોતાની ભૂલ ઓળખવાની, તેને સ્વીકારવાની અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી સુધારવાની તૈયારી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
આ નવલકથા અશોક, બિંદુમતી અને ગંગા સાથે જોડાયેલી લોકપ્રચલિત કથાથી પ્રેરિત સાહિત્યિક કલ્પના છે. તેમાં રજૂ થયેલા સંવાદો, પાત્રોની આંતરિક લાગણીઓ અને અનેક પ્રસંગો સર્જનાત્મક કલ્પનાના ભાગ છે. તેમને પ્રમાણિત ઐતિહાસિક ઘટનાઓ તરીકે રજૂ કરવાનો મારો હેતુ નથી. આ કૃતિનો હેતુ ઇતિહાસનો અંતિમ નિર્ણય આપવાનો નહીં, પરંતુ એક પ્રચલિત કથાના માધ્યમથી માનવીય મૂલ્યો વિશે વિચારવાનો છે.
દરેક વાચકનો અનુભવ અને દૃષ્ટિકોણ અલગ હોઈ શકે છે. તેથી આ કથામાં રજૂ થયેલા વિચારો સાથે સહમત થવું જરૂરી નથી. વાચકો આ પાત્રો અને પ્રસંગોનું પોતપોતાની સમજણ મુજબ અર્થઘટન કરી શકે છે.
જો આ કૃતિ કોઈ વાચકને પોતાના વિચારો પર શાંતિથી વિચારવા, બીજાની વાત વધુ ધ્યાનથી સાંભળવા અથવા કોઈ વ્યક્તિને પૂર્વધારણાઓથી પર જઈને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવા પ્રેરે, તો આ લેખનનો હેતુ સાર્થક ગણાશે.
આ પુસ્તક કોઈ અંતિમ ચુકાદો નથી; તે એક સંવાદ માટેનું આમંત્રણ છે.
કારણ કે સત્યની શોધમાં પ્રશ્નો પૂછવાની સાથે, બીજાના દૃષ્ટિકોણને સમજવાની તૈયારી પણ એટલી જ મહત્ત્વની છે.
— Dr. Niraj Pandit
No comments:
Post a Comment